Allah'ı zikir, dua ve ibadetler; Yüce Yaratıcı ile manevi bağlantıda olmanın ve bu bağlantıyı devam ettirmenin en önemli vasıtalarıdır. İbadet; Yaratıcıyla bağlantı kurmak, ahlâk ise; bu bağlantının hayatın tamamına yansımasıdır. Namaz kılmak Allah'ın huzuruna çıkmak, oruç tutmak nefsi terbiye etmek, zekât vermek malın üzerindeki sorumluluğu yerine getirmek, hac yapmak ise kulluğun evrensel boyutunu yaşamaktır. Bütün bu ibadetlerin kendilerine özgü hükümleri ve hikmetleri vardır. Ortak hikmetleri(fayda ve hedeleri) ise insanı daha bilinçli, daha sorumlu ve daha ahlâklı bir kulluk anlayışına ulaştırmaktır. Kur'an-ı Kerim'de, "Beni anın ki ben de sizi anayım." (Bakara,152) buyurulmaktadır. Bu ilahi hitap, insanın Yaratıcısıyla ilişkisinin canlı tutulması gerektiğini göstermektedir. Ancak Allah'ı anmak yalnızca dilin hareketinden ibaret değildir. Dilin zikrine kalbin şuuru, kalbin şuuruna da davranışların doğruluğu eşlik etmelidir. Allah'ı zikreden dilin yalan söylemesi, namaz kılan insanın haksızlık yapması, oruç tutan kişinin başkalarının hukukunu çiğnemesi; ibadetle ahlâk arasındaki ilişkinin yeterince kurulamadığını gösterir.

Bir insanın ahlâki eksikliklerinin bulunması; yaptığı ibadetlerin bütünüyle değersiz olduğu anlamına gelmez. Ancak ibadetlerin insanı kötülüklerden uzaklaştırması beklenirken, kötülüklerin alışkanlığa dönüşmesi ciddi bir kulluk muhasebesini gerekli kılar. Yüce Allah; "Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar." (Ankebût,45) buyurmaktadır. Bu ayet, namazın yalnızca bedensel hareketlerden oluşmadığını, insanın karakterini ve davranışlarını da eğitmesi gerektiğini göstermektedir. Namaz kılan insanın secdede gösterdiği tevazuyu sosyal hayatında da göstermesi beklenir. Allah'ın huzurunda eğilen başın, insanlar karşısında kibirle yükselmesi büyük bir ahlâki çelişkidir. Secde yapan insan, büyüklük taslayamaz, kibir abidesine dönüşemez. Oruç da böyledir. Aç kalmak orucun görünen yönüdür. Asıl terbiyesi ise nefsin arzularını kontrol altına almak, iradeyi güçlendirmek, sabrı geliştirmek ve başkalarının sıkıntılarını anlayabilmektir.Peygamber Efendimiz, yalan söylemeyi ve yalanla iş görmeyi terk etmeyen kimsenin yemesini içmesini bırakmasına Allah'ın ihtiyacı olmadığını bildirmiştir. (Buhârî)

İbadetlerin şekli kadar, insanın iç dünyasında meydana getirmesi gereken değişim de önemlidir. Zekât veren insanın cimrilikten, hac yapan insanın kibirden, namaz kılan insanın kötülükten, oruç tutan insanın nefsinin esaretinden uzaklaşması beklenir. İbadetler yalnızca sevap kazanmanın değil, aynı zamanda şahsiyet inşa etmenin de vesileleridir. Allah'ın hakkını gözettiğini söyleyen bir insanın kul hakkını önemsememesi, kulluk anlayışında ciddi bir eksikliktir. Çünkü kul hakkı da Allah'ın koyduğu ahlâki ve hukuki sınırların içerisindedir. Peygamber Efendimizin "Müflis kimdir?" sorusuyla başlayan meşhur hadisinde, kıyamet günü namaz, oruç ve zekâtla geldiği hâlde başkalarına hakaret etmiş, iftirada bulunmuş, insanların mallarını yemiş ve onlara zulmetmiş kişinin, sevaplarını hak sahiplerine vermek durumunda kalacağı anlatılmaktadır. (Müslim) Bu hadis, ibadet ile ahlâk arasındaki ilişkinin ne kadar hayati olduğunu göstermektedir. İnsan ibadetleriyle kazandığı manevi birikimini, ahlâksız davranışlarıyla tüketebilir. Esas olan; ne kadar ibadet edildiği değil, ibadetlerin insanı ne ölçüde terbiye ettiğidir.

İbadetin çokluğu önemli olmakla birlikte, insan üzerindeki ahlâki etkisi çok daha önemlidir. Bununla beraber ahlâkı ibadetin yerine koymak da doğru değildir. İyi insan olmak, Allah'ın emrettiği ibadetleri gereksiz hâle getirmez. Aynı şekilde ibadet etmek de insana ahlâki sorumluluklarından muafiyet sağlamaz. İslam'ın öngördüğü ideal insan, hem Rabbine karşı görevlerini yerine getiren hem de insanlara karşı sorumluluklarının bilincinde olan insandır. İbadetsiz ahlâk anlayışı; dinî kulluğun bütününü karşılamadığı gibi, ahlâktan koparılmış ibadet anlayışı da; kulluğun hedeflediği olgunluğu yeterince yansıtmaz. Kur'an-ı Kerim'de, "İyilik, yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmenizden ibaret değildir..." (Bakara,177) buyurularak gerçek iyiliğin iman, ibadet, yardımlaşma, ahde vefa ve sabır gibi sorumlulukları birlikte taşıdığı açıklanmaktadır. Bu ayet, dinin yalnızca şekli uygulamalardan ibaret olmadığını; inanç, ibadet ve ahlâk bütünlüğü içerisinde yaşanması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Yaratıcıyla bağlantıda olmak, dünyadan ve insanlardan uzaklaşmak değildir. Aksine Allah'ın huzurunda bulunduğunun bilinciyle hayatın içinde sorumluluk üstlenmektir. Ticaret yaparken dürüst olmak, yönetirken adaletli davranmak, konuşurken doğruyu söylemek, güç sahibi olduğunda zulmetmemek, zayıf karşısında merhametli olmak, emanete ihanet etmemek ve insanların haklarına saygı göstermek; kulluk şuurunun günlük hayattaki yansımalarıdır. Bir insanın camideki davranışıyla ticarethanesindeki davranışı, ibadet anındaki hassasiyetiyle sosyal hayattaki hassasiyeti birbirinden tamamen farklıysa; düşünülmesi gereken bir manevi kopukluk vardır. Yüce Yaratıcı yalnızca camide, mescitte veya seccadenin başında hatırlanması gereken bir varlık değildir. Allah'ın ilmi ve gözetimi hayatın her anını kuşatmaktadır. İnsan, yalnızca insanların gördüğü yerde değil, kimsenin görmediği yerde de dürüst olmaya çalışır. Yalnızca cezadan korktuğu için değil, Allah'a karşı sorumluluk duyduğu için kötülükten uzak durur. Gerçek ahlâk, insanın denetlenmediği yerde de doğru kalabilmesidir. Yaratıcıyla kurulan manevi bağlantının insan hayatındaki en anlamlı göstergesi; ibadetin ahlâka, ahlâkın da güzel davranışlara dönüşmesidir.