İnsanların günlük konuşmalarında sıkça kullandıkları, ancak anlamını yeterince düşünmedikleri bazı sözler vardır. Bunlardan biri de “Hay'dan gelen Hû'ya gider” ifadesidir. Bu cümle, özellikle; kolay kazanılan paranın kolay harcanması, beklenmedik şekilde elde edilen servetin kısa zamanda kaybedilmesi veya emek verilmeden sahip olunan imkânların değerinin bilinmemesi durumunda kullanılmaktadır.
"Hayy"; daima diri olan, hayatı kendinden olan, varlığının başlangıcı ve sonu bulunmayan anlamındadır. “Hû” ise Arapçada “O” anlamına gelen ve tasavvuf geleneğinde Allah'ı işaret etmek için kullanılan bir zamirdir. Dolayısıyla bu iki kelime üzerinden yapılan tasavvufî yorumda bu söz; “Allah'tan gelen yine Allah'a döner” anlamını kazanmaktadır. Bir ifadenin dinî kavramlarla açıklanabilmesi, onun mutlaka dinî bir kaynaktan doğduğunu göstermez. Bu sebeple sözün aslı konusunda kesin hükümler vermek yerine, dildeki kullanımıyla inanç dünyasındaki çağrışımlarını birlikte değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Kur'an-ı Kerim'de, “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” (Bakara,156) buyrulmaktadır. Bu ayet, insanın varoluşunu, dünya hayatındaki konumunu ve nihai dönüşünü açıklayan temel ilahî beyanlardan biridir. İnsan kendi iradesiyle dünyaya gelmemiştir. Hayatını, bedenini, aklını, imkânlarını ve sahip olduğu bütün nimetleri Allah'ın yaratması ve takdiriyle elde etmiştir. Kendisine verilen ömür tamamlandığında da ölüm gerçeğiyle karşılaşacak ve hesap vermek üzere Allah'ın huzuruna çıkacaktır. Tasavvufî yorumuyla “Hay'dan gelen Hû'ya gider” sözü, işte bu hakikati hatırlatmaktadır.
Bununla birlikte “Allah'tan gelmek” ifadesini doğru anlamak gerekir. İslam inancında insan, Allah'ın zatından ayrılmış bir parça değildir. Allah yaratandır, insan ise yaratılmıştır. Allah ezelî ve ebedîdir, insanın dünya hayatı ise sınırlıdır. Dolayısıyla Allah'tan gelmek, O'nun yaratmasıyla var olmak; Allah'a dönmek ise ölümden sonra O'nun huzurunda hesaba çekilmek anlamındadır. Yaratıcı ile yaratılan arasındaki bu temel ayrım korunmadığında, tasavvufî ifadeler yanlış itikadî yorumlara kapı aralayabilir.
Meselenin bir başka boyutu da Allah'ın isimlerinin günlük konuşmalarda hangi maksatlarla kullanıldığıdır. Bir insanın piyangodan para kazanması, mirasa konması, beklenmedik bir kazanç elde etmesi veya kolay yoldan servet sahibi olması üzerine “Hay'dan gelen Hû'ya gider” denilmesi, sözün halk arasında kazandığı mecazî anlamdır. Ancak Allah'ın isimlerini çağrıştıran böylesine derin bir ifadeyi yalnızca paranın gelip gitmesiyle ilişkilendirmek, sözün tasavvufî yorumundaki manevî derinliği gölgelemektedir. Üstelik kolay kazanılan her malın kolay kaybedileceği şeklinde değişmez bir ilahî kanun da bulunmamaktadır.
İslam'a göre malın değeri yalnızca nasıl kazanıldığıyla değil, hangi yollardan elde edildiği ve nerelerde kullanıldığıyla da ilgilidir. Emek verilmeden elde edilen bir miras helal olabilir. Büyük zahmetlerle kazanılan bir servet ise haram yollarla elde edilmiş olabilir. Bir insan kolay kazandığı parayı hayırlı hizmetlerde değerlendirebilirken, bir başkası yıllarca çalışarak biriktirdiği servetini israf edebilir. Dolayısıyla kazancın kolaylığı ile bereketi arasında mutlak bir ilişki kurmak doğru değildir. Asıl ölçü helallik, hakkaniyet, şükür, sorumluluk ve israftan uzak durmaktır.
Bu sözün kullanılması, hangi anlamın kastedildiğine bağlı olarak değerlendirilmelidir. İnsan hayatının Allah'ın yaratmasıyla başladığını, dünya nimetlerinin emanet olduğunu ve nihayetinde herkesin Allah'ın huzuruna döneceğini anlatmak için kullanıldığında anlamlıdır. Fakat sadece kolay kazanılan paranın kaybedilmesini anlatmak için kullanıldığında “Kolay gelen kolay gider” demek hem daha açık hem de daha isabetlidir.
Bununla beraber halk arasındaki mecazî kullanımından dolayı bu sözü söyleyen herkesi dinen yanlış yapmakla suçlamak da doğru değildir. Sözlerin hükmünde niyet, anlam ve kullanım bağlamı birlikte değerlendirilmelidir. Esasen insanın üzerinde düşünmesi gereken, eline geçen paranın ne kadar zamanda tükendiğinden önce, kendisine verilen ömrün nasıl tüketildiğidir. Çünkü para yeniden kazanılabilir, kaybedilen malın yerine yenisi konulabilir, fakat geçen zaman geri getirilemez. İnsan servetinin hesabını yaparken ömrünün hesabını unutuyorsa, asıl kaybın nerede olduğunu henüz fark edememiş demektir. Hayatın gerçek sermayesi sahip olunan mallar değil, o mallarla ve verilen ömürle ortaya konulan ahlâkî ve insanî değerlerdir.
Özetle; “Hay'dan gelen Hû'ya gider” sözünü yalnızca kazanç ve kayıp üzerinden değerlendirmek, ona yüklenebilecek manevî anlamı daraltmaktadır. Bu sözün tasavvufî yorumunda insanın yaratılışı, faniliği, kulluk sorumluluğu ve ilahî huzura dönüşü bulunmaktadır. Ancak bu yorumun sözün kesin tarihî kökeni olduğu da iddia edilmemelidir. Her söz yerinde, anlamı bilinerek ve maksadına uygun kullanılmalıdır.
Mal dünyada kalır, makam dünyada kalır, şöhret dünyada kalır. İnsanın Allah'ın huzuruna taşıdığı ise imanı, niyeti, amelleri ve bunların hesabıdır. Asıl mesele dünyaya nereden geldiğini bilmek kadar, nereye gittiği şuuruyla yaşayabilmektir. Dünya hayatı kulluk imtihanından ibarettir. Ondan geldik Ona döneceğiz. Bu söz bunu ifade eder. Sözü; "Haramla gelen harama gider" anlayışına indirgemek, sözü anlamından saptırır. İyi niyetle de olsa bu nedenle söylenmesi doğru değildir.