Tekkeköy, Dündartepe, ikiztepe'de yapılan bilimsel kazılar, bu dönemde yerleşimlerin küçük ahşap evler ile kuçuk topluluklar biçiminde olduğunu gösteriyor. Avcılık, balıkçılık, hayvancılıkla uğraşan; kumaş dokumayı ve deri işlemeyi bilen bu insanlar önceleri saf bakırdan sonra arsenli bakırdan alet, silah ve takı yapiyorlardi. Amisos kenti, bugünkü Samsun'un 3 km batısında, Toraman Tepe ile onun doğu yamaçlarında yer almaktaydı. Antik yazarlara göre Amisos, M.Ö. 6. yüzyılda kuruldu ve varlığını M.S. 12. yüzyıla kadar sürdürdü.
AMİSOS TARİHİ AYDINLANIYOR
Amisos, yöredeki verimli ovaların ürünleriyle desteklenen üretimi ile geniş bir bölgenin ticaret yoluyla Karadeniz'e açılan bir kapısı olarak doğdu, gelişti ve tarih boyunca da böyle yaşadı. Amisos'un mirasçısı Samsun bugün de aynı konumunu koruyor. Ne yazık ki, Amisos'un yer aldığı Toraman Tepe, 1954-56 yılları arasında Amerikan Radar tesislerinin yapımı sırasında düzleştirildi ve birçok kalıntı da yok edildi. Bugün askeri yasak bölge olan alan içinde, Geç Roma dönemine tarihlenen bir döşeme mozaiği, ceşitli sütun başlıkları ve sarnıç bulunmaktadır. Amisos tarihi, Baruthane'deki iki yığma tepenin altında bulunan mezarlarda yapılan kurtarma kazıları ve arkeolojik park düzenlemesiyle daha da aydınlanıyor.
LİMANA KADAR UZANAN BİR KENT
Miletoslular Toraman Tepe sırtlarında ilk kenti kurmaya başladılar (Yukarı Kent). Kent surları yapıldı. Caddeler, sokaklar, meydanlar oluşturuldu. Dini yapılar, evler kuruldu. Tepenin doğusunda liman bulunuyordu. Buluntular limanın gerisinde bir Aşağı Kent kurulduğunu gösteriyor. Buluntulara göre Toraman Tepe'nin sırtında kurulan "yukarı kentin" 44 hektarlık bir alanı kapsadığı söylenebiliyor. Kentin doğu, batı ve güneyindeki yamaçlar nekropolis (mezarlık) olarak kullanıldı. Yukarı kent yönetici, asker, tüccar, din adamları, toprak sahibi gibi varlıklı sınıfların yaşadığı yerdi. Bulunan mozaik, fresko ve heykeller bu görüşü doğruluyor. Liman yakınındaki aşagı kentte ticari depolar ve limanda calışan denizciler, köleler ve diğer calışanlar bulunuyordu. Malları Anadolu'nun içlerine götüren arabalar ve katırların ahırları, görevlilerin barınakları da buradaydı.