ADAM VE BUKALEMUN...

Sami Kesmen

İnsanın gerçek karakteri rahat zamanlarda değil, şartlar değiştiğinde ortaya çıkar. Menfaatine dokunulmadığında dürüst olmak, gücü elindeyken cesur görünmek, ihtiyacı yokken tok gözlü davranmak kolaydır. Asıl mesele; ihtiyaç başladığında, menfaat tehlikeye girdiğinde, makam sarsıldığında, çevre değiştiğinde ve güç dengeleri tersine döndüğünde aynı insan olarak kalabilmektir. Şartlar ne olursa olsun görüşüyle duruşu arasındaki bağı koparmayan insana “adam”; bulunduğu ortamın rengini alıp çıkarına göre şekil değiştiren insana ise “Bukalemun” denir.

Buradaki “adamlık” elbette biyolojik bir cinsiyet tanımı değildir. Adamlık; şahsiyet, karakter, sadakat, cesaret ve omurga meselesidir. Kadınıyla erkeğiyle insanın sözünün arkasında durabilmesi, menfaat karşısında küçülmemesi, güçlünün karşısında eğilip güçsüzün karşısında kabarmaması demektir. Bukalemunluk ise bir hayvanın yaratılış özelliğinden hareketle kullanılan mecazi bir ifadedir ki; ortam değişince renk değiştirmek, insan ilişkilerinde ise çevreye ve çıkara göre kişilik değiştirmektir.

İnsan ihtiyaç sahibidir. Kur’an da insanın zayıf yaratıldığını bildirir; “İnsan zayıf yaratılmıştır.” (Nisâ,28) Para, iş, makam, güvenlik, dostluk ve itibara ihtiyaç duyulabilir. Ancak ihtiyaç başka, ihtiyat başkadır. İnsan ihtiyacını karşılamak için ihtiyatlı davranabilir, fakat ihtiyacı var diye şahsiyetinden vazgeçemez. Müslüman tedbir alır ama dalkavukluk yapmaz. Susması gereken yerde susabilir ama yalan söylemez. Zarar görmemek için mesafesini koruyabilir ama mazlumu satmaz. Geçimini düşünür ama haramı helâl saymaz. Makamını korumaya çalışabilir ama makam uğruna kişiliğini kiraya vermez.

Çağımızın önemli ahlâk problemlerinden biri; insanların menfaatlerine göre fikirlerinin yönü değiştirmesidir. Dün övdüğünü bugün kötüleyen, dün kötülediğini bugün öven, güçlü olduğu gün kibirlenen zayıf olduğu gün mağduriyet edebiyatı yapan, işi düşünce dost işi bitince yabancı olan insanlar çoğalmıştır. Böyle bir toplumda güven azalır. Çünkü insan, karşısındaki kişinin bugün ne söylediğinden çok, yarın şartlar değiştiğinde ne söyleyeceğinden endişe etmeye başlar. Menfaatin ürettiği dostlukların ömrü menfaat kadardır. Makamın ürettiği sadakat makam kadardır. Korkunun ürettiği bağlılık korku kadardır. Gerçek dostluk, gerçek sadakat ve gerçek şahsiyet ise şartlar değiştiğinde anlaşılır. Bu yüzden karakter, insanın iyi günlerde taşıdığı süs değil; kötü günlerde kaybetmediği değerdir.

Kur’an insanın önüne son derece çarpıcı iki istikamet koymaktadır; “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik.” (Tîn,4-5) Bir tarafta ahsen-i takvîm, diğer tarafta esfel-i sâfilîn vardır. İnsan yüksek bir yaratılış imkânına sahiptir, fakat kendi tercihleriyle bu değeri koruyabilir veya aşağıya doğru sürüklenebilir. Kur’an’ın insan anlayışında yükselmek de düşmek de yalnız dış şartların sonucu değildir, insanın iradesi ve tercihleri de belirleyicidir.

"Adam ile Bukalemun" arasındaki temel fark burada ortaya çıkar. Adam şartları görür fakat şartlara teslim olmaz. Gerektiğinde yöntemini değiştirir ama ilkesini değiştirmez. Yeni insanlarla tanışır ama eski dostlarını inkâr etmez. Makam sahibi olur ama geçmişini unutmaz. Zenginleşir ama fakirlik günlerinin insanlarını küçümsemez. Güçlenir ama güçsüzken savunduğu adaletten vazgeçmez. Çünkü onun değerlerini cebindeki para, oturduğu koltuk veya görüştüğü insanlar belirlemez.

Bukalemun karakterli insan ise önce çevresine bakar, sonra doğruyu belirler. Güç kimdeyse ona yaklaşır. Menfaat nereden geliyorsa oraya döner. Dün söylediklerini hatırlatanlardan rahatsız olur; çünkü geçmişi bugünkü menfaatinin şahididir. Böyle insanlar zamanla yalnız çevrelerinin değil, kendi kişiliklerinin de yabancısı hâline gelirler. Her ortamda başka bir yüz taşıyan insan, sonunda hangisinin gerçek yüzü olduğunu kendisi de unutabilir.

Hz. Peygamber’in hayatındaki büyük ahlâk derslerinden biri ise şartlar değişmesine rağmen ilkelerin değişmemesidir. Mekke’de baskı altındayken savunduğu tevhid, adalet, merhamet ve insanlık değerlerini Medine’de güç sahibi olduğunda terk etmemiştir Çünkü Müslümanın ahlâkı güçsüzken kullandığı bir savunma aracı, güçlendiğinde kaldırıp atacağı bir elbise değildir. Bu sebeple Müslümanın karakteri özellikle üç yerde sınanır; para karşısında, makam karşısında ve korku karşısında. Para geldiğinde ölçüsü, makam geldiğinde tevazusu, korku geldiğinde doğruluğu değişmiyorsa karakter vardır. Bunlardan biri geldiğinde dostları, doğruları, değerleri ve dili değişiyorsa ortada ciddi bir şahsiyet problemi vardır.

İnsan şartlara uyum sağlayabilir; zaten hayat bunu gerektirir. Fakat uyum sağlamak başka, kişiliğini şartlara kiralamak başkadır. Rüzgâra göre yelken açmak akıldır, rüzgâr nereden eserse oraya savrulmak iradesizliktir. Adam şartlara göre tedbirini değiştirir, değerlerini değiştirmez. Bukalemun ise şartlar değiştikçe rengini, sözünü, dostunu, doğrularını ve sonunda kendisini değiştirir.

Kur’an’ın insana açtığı yol bellidir. İnsan, yaratılışındaki güzelliği ahlâkıyla koruyabilir, yine kendi tercihleriyle o yüksek değerden aşağıya düşebilir. İnsanın kaderini yalnız karşılaştığı şartlar değil, o şartlar karşısında yaptığı tercihler de belirler.Onur ve itibar adamlıkta, kişiliksizlik menfaat ve çıkardadır. İtibar imani, kişiliksizlik nifaki bir sonuçtur.

İlk yorum yazan siz olun
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.